مىكردند . او همچنين مردم را از كلاهبردارى و تقلب و كم‌فروشى منع مىكرد . « 1 » البته اين امور از تكاليف مربوط به قاضيان است ، ولى چون شأن و مقام قاضى بالاتر از رسيدگى به اين امور جزئى بود ، محتسب به‌جاى وى اين امور را برعهده مىگرفت . محتسب همواره از ميان مردان خوشنام برگزيده مىشد . وى نمايندگانى را نيز از طرف خود تعيين مىكرد و آنها را به اطراف شهر براى گردش و رسيدگى مىفرستاد تا اوضاع را بررسى كنند . آنان نيز به كوچه و بازار شهر مىآمدند و از قصابىها ، آشپزخانه‌هاى عمومى و مؤسسات بارگيرى بازديد مىكردند و مثلًا ترازو و پيمانه كاسب‌ها را به‌دقت بازرسى مىنمودند تا كم‌فروشى نكنند . آنها ضرابخانه را نيز تحت‌نظر داشتند تا عيار معمول كم و زياد نشود و حتى از اضافه باركردن چهارپايان ممانعت مىكردند . « 2 » وظيفه دايره حسبه درواقع عملىكردن دو فريضه اسلامى ، يعنى امربه‌معروف و نهىازمنكر بود . مأمور حسبه يا همان محتسب نيز در مقابل اين كار از بيت‌المال حقوق مىگرفت . « 3 » حوزه فعاليت دايره حسبه بسيار گسترده بود و به‌طور كلى مىتوان آن را به دو بخش تقسيم نمود : 1 . حقوق الاهى : محتسب وظيفه داشت از هرگونه گناه و جرم علنى در جامعه - مانند شراب‌خوارى و قماربازى - جلوگيرى كند . 2 . حقوق مردم : كنترل اوزان و مقادير در بازار ، تعيين نرخ ارزاق عمومى همچون گوشت و نان ، تذكر به صاحبان ديوارهاى خراب براى تعمير هرچه زودتر ديوار خود ، بررسى كار پزشكان و نانوايان و ديگر اصناف و كسبه ، اجبار مردم به برداشتن خاك و خاكروبه از سر راه ، جلوگيرى از سد معبر و موارد ديگرى كه پيش‌تر اشاره شد ، از ديگر وظايف محتسب بود . « 4 » از نظر تاريخى ، در قرون آغازين هجرى تقريباً نهاد حسبه در همه شهرهاى بزرگ جهان

--> ( 1 ) . جرجى زيدان ، تاريخ تمدن اسلامى ، ص 193 . ( 2 ) . همان . ( 3 ) . علىبن محمد ماوردى ، الاحكام السلطانيه و الولايات الدينيه ، ص 231 ؛ به نقل از : يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 79 . ( 4 ) . يعقوب جعفرى ، مسلمانان در بستر تاريخ ، ص 79 .